ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ: ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਜ਼ਦੀਕ ਸਥਿਤ ‘ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ’ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮੈਦਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦਾ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਅਧਿਆਇ ਹੈ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਬਾਗ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਬਾਗ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ: ਜੱਲ੍ਹੇਵਾਲੀਆ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ
ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਹਮੀਤ ਸਿੰਘ ਜੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਸੀ। ਹਮੀਤ ਸਿੰਘ ਰਿਆਸਤ ਨਾਭਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਕੀਲ ਵਜੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਰਦਾਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਿੰਡ ‘ਜੱਲ੍ਹਾ’ ਤੋਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਜੱਲ੍ਹੇਵਾਲੀਆ ਸਰਦਾਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਸਾਲ 1812 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਾਗ ਲਵਾਇਆ ਗਿਆ।
13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919: ਉਹ ਕਾਲੀ ਵਿਸਾਖੀ ਜਿਸ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ
1919 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਮੌਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਣ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ (ਰੋਲਟ ਐਕਟ) ਵਿਰੁੱਧ ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲਈ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਜਲਸਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਥਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਬਾਗ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਨੀਵਾਂ ਮੈਦਾਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਰਸਤਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੰਗ ਸੀ।
सम्बंधित ख़बरें
ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਦਾ ਕਰੂਰ ਕਾਰਾ: 10 ਮਿੰਟਾਂ ‘ਚ 1650 ਗੋਲੀਆਂ
ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਕਰੀਬ 5:15 ਵਜੇ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਆਪਣੇ 90 ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ ਡਾਇਰ ਨੇ ਨਿਹੱਥੀ ਭੀੜ ‘ਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਲਗਾਤਾਰ 10 ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਹੋਈ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ 1650 ਕਾਰਤੂਸ ਚਲਾਏ ਗਏ। ਬਾਗ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੱਜਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕਈਆਂ ਨੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ 379 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਪਰ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗਿਣਤੀ 1000 ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸੀ।
ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬਦਲਾ
ਇਸ ਕਤਲੇਆਮ ਦਾ ਦਰਦ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ 21 ਸਾਲ ਤੱਕ ਰੜਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ 13 ਮਾਰਚ 1940 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੇ ਕੈਕਸਟਨ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਇਸ ਕਤਲੇਆਮ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲਿਆ।
ਯਾਦਗਾਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ: ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ
ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ 1923 ਵਿੱਚ ਇਹ ਥਾਂ ਜੱਲ੍ਹੇਵਾਲੀਆ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਅਤੇ ਵਣਜਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 5.65 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।