ਔਨਲਾਈਨ ਡੈਸਕ/ਲਿਵਿੰਗ ਇੰਡੀਆ ਨਿਊਜ਼:- ਇੱਕ ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ‘ਬਾਬਾ ਬੋਹੜ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਦਾ 101 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ, ਮੋਗਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, 100 ਸਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੰਦਰੁਸਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਵਲਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ‘ਲਹੂ ਕੀ ਲੋ’, ‘ਰਾਤ ਬਾਕੀ ਹੈ’, ‘ਪੂਰਨਮਾਸੀ’ ਅਤੇ ‘ਸਾਡੇ ਦੋਸਤ-ਸਾਡੇ ਦੁਸ਼ਮਣ’ ‘ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਨ।
ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮੇਂ ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ ਭਾਰਤ ਭੂਸ਼ਣ ਆਸ਼ੂ, ਸਾਬਕਾ ਮੰਤਰੀ ਜਥੇਦਾਰ ਤੋਤਾ ਸਿੰਘ, ਸਾਬਕਾ ਮੰਤਰੀ ਮਾਲਤੀ ਥਾਪਰ, ਕਈ ਬਜ਼ੁਰਗ ਜਿਤੇਂਦਰ ਪੰਨੂੰ, ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਦਨਮਾ, ਮੋਗਾ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸੰਦੀਪ ਹੰਸ, ਐਸਐਸਪੀ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਅਤੇ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈਆਂ।
27 ਜੂਨ, 1919 ਨੂੰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ‘ਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਨਮ
ਮਸ਼ਹੂਰ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਜੂਨ, 1919 ਨੂੰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ (ਮੌਜੂਦਾ ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ) ਦੇ ਪਿੰਡ ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ, ਕਈ ਵਾਰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਪੰਚ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਪੇਂਡੂ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜਾਅ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਸੀ। ਉਹ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ‘ਚ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਸੂਖਮ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ‘ਚ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਪਾਏ ਜਾਣਗੇ ਜੋ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਮਕਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਦੀ ਸੂਝ-ਸਮਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਸੂਲ ਹਮਜਾਤੋਵ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਲੇਵ ਟੋਲਸਟੋਏ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਉਹ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਕਈ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸੀ। 1969 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨਕਸਲਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਹਮਾਇਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜ (ਸਿਸਟਮ) ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸਿੱਖ ਵੱਖਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਹਮਦਰਦੀ ਕੀਤੀ। ਦੋਵੇਂ ਵਾਰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਡਰ, ਚਿੰਤਾ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ।
ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਲਹਿਰ ਨੇ 1969 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਦਸਤਕ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਡੂੰਘੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡੇ, ਜੋ 50 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਬਰਕਰਾਰ ਹਨ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਦਾ ਨਾਵਲ ‘ਲਹੂ ਦੀ ਲੌ’ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਦੀਆਂ 5 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਪੀਆਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਨੇ 1970 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖਿਆ ਸੀ,ਜਦੋਂ ਇਸ ਦਾ ਖਰੜਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਛਾਪਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਲਾਗੂ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲੱਗ ਗਈਆਂ, ਪਰ ਕੰਵਲ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਿੰਟ ਕਰਨ ਅਤੇ ਘਰ-ਘਰ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੇ ਵਾਜਿਬ ਸਨ। ਆਖਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਤੋਂ ‘ਲਹੂ ਦੀ ਲੌ’ ਛਪਵਾਈ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਾਵਲ ਪੰਜਾਬ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ।
ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਖਰੀਦਿਆ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਕਸਲਵਾਦ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ‘ਲਹੂ ਦੀ ਲੌ’ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ ਇਕ ਨਵਾਂ ਸੰਸਕਰਣ ਛਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪੁਸਤਕ ‘ਪੰਜਾਬ ਬੋਲਦਾ ਹੈ’ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਰਿਕਾਰਡ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਕ ਗਈ। ਨਕਸਲਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਅਫਵਾਹਾਂ ਆਈਆਂ ਸਨ ਕਿ, ਸਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰੇਗੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਖਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸੁੱਟ ਦੇਵੇਗੀ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ‘ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੋਚ’ ਤੇ ਅੜੇ ਰਹੇ।
ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁਲੰਦ ਕਲਮ ਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਵੀ ਸੀ। ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪਰਵਾਸ ਬਾਰੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਢੰਗ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ‘ਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਝਿੜਕਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ‘ਚ ਅਕਸਰ ਇਸ ਸਤਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ‘ਪੰਜਾਬੀਓ ਅਜੇ ਵੀ ਸੰਭਲ ਜਾਓ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮਾਰੇ ਜਾਓਗੇ!’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਵਿਗੜ ਰਹੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਅਤੇ ਮਰ ਰਹੀ ਖੇਤੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਲਿਖਿਆ।
‘ਰਾਤ ਬਾਕੀ ਹੈ’, ‘ਪੂਰਨਮਾਸੀ’, ‘ਪਾਲੀ’ ਅਤੇ ‘ਤੋਸ਼ਾਲੀ ਦੀ ਹੰਸੋ’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਨਾਵਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1998 ਵਿੱਚ ‘ਤੋਸ਼ਾਲੀ ਦੀ ਹੰਸੋ’ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕੈਡਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1996 ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਪੱਖੀ’ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਨੂੰ ‘ਸਾਹਿਤ ਰਤਨ’ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। 27 ਜੂਨ 2019 ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ 100 ਵੇਂ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੇਲਾ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਵਾਮ ਨੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ ਦੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸੌ ਸਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ।
ਦੁਨੀਆ ‘ਚ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਦਾਹਰਣ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ, ਇਕ ਸਥਾਪਿਤ ਲੇਖਕ ਨੇ 80 ਸਾਲ ਲਿਖਣ ਅਤੇ 100 ਸਾਲ ਜਿਉਣ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੰਭੀਰ ਰੋਗ 100 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੇ। ਉਹ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਕੇ, ਲਿਖਣ ਦੀ ਮੇਜ਼ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰਤੀਬ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਰੁਟੀਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਬਰਨਾਰਡ ਸ਼ਾ, ਬਰਟਰੈਂਡ ਰਸਲ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਨਾਮਵਰ ਲੇਖਕ ਸੈਂਕੜੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਸਿਹਤਮੰਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਦੀ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ 101 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਅੰਤ ਸਿਹਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੱਲਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ‘ਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਗਏ।