ਮੋਹਾਲੀ : ਅਜੋਕੀ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਵਧਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ‘ਮੈਡੀਟੇਸ਼ਨ’ (Meditation) ਯਾਨੀ ਧਿਆਨ ਲਗਾਉਣਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਡੀਟੇਸ਼ਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਧੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵਿੱਚ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਮੈਡੀਟੇਸ਼ਨ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ‘ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ?
ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੈਡੀਟੇਸ਼ਨ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਸਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਨਿਊਰੋਪਲਾਸਟਿਕਿਟੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦਿਮਾਗ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ: ਧਿਆਨ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ (Prefrontal Cortex) ਵਧੇਰੇ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਅਤੇ ਇਕਾਗਰਤਾ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ, ਇਹ ਤਣਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ (Amygdala) ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰੀਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ: ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਮੈਡੀਟੇਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ‘ਕੋਰਟੀਸੋਲ’ (Cortisol) ਨਾਮਕ ਤਣਾਅ ਹਾਰਮੋਨ ਦਾ ਪੱਧਰ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਡੂੰਘੇ ਆਰਾਮ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਿਲ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਮੈਡੀਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲਾਭ (Benefits)
ਮੈਡੀਟੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਫਾਇਦੇ ਹਨ:
- ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ: ਇਹ ਮਾਨਸਿਕ ਬੋਝ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਚਿੰਤਾ (Anxiety) ਅਤੇ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਹੈ।
- ਇਕਾਗਰਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ: ਨਿਯਮਿਤ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ‘ਤੇ ਫੋਕਸ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
- ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ‘ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ: ਇਹ ਦਿਲ ‘ਤੇ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਹਾਈ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
- ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਥਿਰਤਾ: ਮੈਡੀਟੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ‘ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣਾ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੁੱਸਾ ਘੱਟ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਨਰਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
- ਚੰਗੀ ਨੀਂਦ: ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣ (Insomnia) ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਧਿਆਨ ਲਗਾਉਣਾ ਇੱਕ ਵਰਦਾਨ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮੈਡੀਟੇਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੇ ਸਹੀ ਸਟੈਪਸ (Steps to Follow)
ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਮੈਡੀਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਲ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੋ:
ਸਹੀ ਥਾਂ ਦੀ ਚੋਣ: ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਚੁਣੋ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਾ ਕਰੇ।
ਸਹੀ ਆਸਣ: ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਚੌਂਕੜੀ ਮਾਰ ਕੇ ਜਾਂ ਕੁਰਸੀ ‘ਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠੋ। ਆਪਣੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਸਿੱਧੀ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਗੋਡਿਆਂ ‘ਤੇ ਰੱਖੋ।
ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰੋ: ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰੋ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਛੱਡ ਦਿਓ।
ਸਾਹਾਂ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ: ਹੁਣ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ‘ਤੇ ਲਿਆਓ। ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋ ਕਿ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰੋ: ਧਿਆਨ ਦੌਰਾਨ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਿਚਾਰ ਆਉਣਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰੋ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦਿਓ ਅਤੇ ਮੁੜ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਸਾਹਾਂ ‘ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰੋ।
ਸਮਾਂ ਸੀਮਾ: ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ 5 ਤੋਂ 10 ਮਿੰਟ ਤੱਕ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮਾਂ ਵਧਾਓ।